Fontainebleau

Versailles is zeker de moeite waard, maar zo verschrikkelijk druk. Binnenkomen is al een opgave. Je schuifelt vervolgens maar wat mee met de meute, wachtend op de volgende horde. Het indrukwekkende interieur vrijwel onzichtbaar door al het volk om je heen. Hoppen van poserende Japanners (boven) naar bejaarden achter een Stars-and-Stripes vlaggetje. Zodra de leider stilstaat dromt ieder bijeen om nog wat uitleg te horen voor het dure geld. Hèt moment om toe te slaan en de lege ruimte op te zoeken. Duurt maar even, dan schuif je weer in de file. Dus kies je maar liever voor de tuinen plus een goed boek met informatie en prachtige foto's. Die je zelf met geen mogelijkheid kunt maken, behalve wanneer je een deel van de zalen afhuurt. Filmploegen doen dat voor € 100.000 per dag, vertelt een poenerige suppoost.

Nee, dan het Château de Fontainebleau (boven). Minstens zo'n mooie locatie, prachtige tuinen met koninklijke waterpartijen, grote rust zelfs op zondag en véél meer historie in de 1530 vertrekken binnen de muren. Tijd genoeg om je eigen fotoalbum te schieten en alles van dichtbij te bekijken. Waar het optrekje in Versailles vooral de sporen van feestende Louis XIV en zijn treurige Oostenrijkse Marie-Antoinette toont, loopt de tijdlijn in Fontainebleau van Francois I tot aan Napoleon III.

Het slot, in de middeleeuwen ontstaan, is vanaf 1528 door Francois I uitgebreid. Een deel van zijn kunstverzameling nam hij mee, inclusief de Mona Lisa. Veel Franse staatshoofden na hem gebruikten het Château als een van hun residenties, vooral voor jacht in de omringende wouden. Henri IV breidde het verder uit en liet een groot deel van het park aanleggen. Zelfs Louis XIV verliet in de herfst af en toe het mondaine Versailles om er te jagen. Een laatste grote verbouwing vond plaats onder Napoleon I. Ondermeer nodig omdat Paus Pius VII in 1804 kwam logeren in de hoop dat hij de keizer mocht kronen. Op het ultieme moment zette de kleine Corsicaan echter zelf de kroon op z'n hoofd. Vanaf juni 1812 zat de uit Rome in opdracht van Napoleon ontvoerde Pius er nog eens ruim achttien maanden als 'gevangene', gevolg van de machtsstrijd tussen keizer en paus over de Franse kerk.

Salle de Bal

Het Château is sinds 1927 museum en staat op de Werelderfgoedlijst van Unesco. Al een paar jaar wordt er gerestaureerd om de oude luister, na tientallen jaren stilstand, te laten herleven. L'appartement du Pape, zijn behuizing met 11 vertrekken, is weer in prachtige staat èn geopend voor publiek.

De eerste tien miljoen euro werden overigens gesponsord door de Verenigde Arabische Emiraten...

1815

Op 18 juni 1815, vandaag 196 jaar geleden, werden 25.000 Franse mannen gedood en gewond even ten zuiden van Brussel. Toen die berichten hem bereikten, besloot Napoleon het slagveld van Waterloo maar te verlaten. Vier dagen later gaf hij de Franse kroon aan zoon Napoleon II, in de waan dat er nog een keizerrijk bestond. Hij tekende zijn vertrek in het Parijse Elysee, huidig onderkomen van Nicolas I.

De vergeten nazaat van le petit caporal heeft er weinig plezier aan beleefd. Terwijl vader (rechts) een week of wat later dacht via Rochefort naar Amerika te kunnen reizen (hij werd in plaats daarvan door de Engelsen naar Saint-Helena gevaren en kwam er nooit meer vandaan), werd de pas vierjarige prins Napoléon François Charles Joseph Bonaparte op 7 juli door het Franse parlement al van zijn troon gestoten. Een dag later schoof de familie Bourbon-Capet weer op het pluche en deed Louis XVIII alsof er in de Cent Jours van de grote keizer niets was veranderd.

De tragische kleine Bonaparte zat intussen in Wenen, in de steek gelaten door mama Marie-Louise, dochter van de Oostenrijkse keizer Franz I von Habsburg. Zij koos ervoor om haar titel van hertogin van Parma in te vullen en  was derwaarts getrokken. Grootvader, zijn hele leven in oorlog met Frankrijk, noemde zijn kleinzoon voortaan dus Franz, gaf hem een feesttitel als hertog van Reichstadt en hield hem verder gevangen op Schloss Schönbrun in Wenen. Achtervolgd door de mare dat hij slechts een bastaard was (de Paus had de scheiding van zijn vader met Joséphine de Beauharnais nooit goedgekeurd) leidde hij er een droef bestaan.

Even maakte hij nog kans op het koningschap in België of Polen, maar de naam Napoleon bleek voor de oude vijanden van papa toch te beladen. Napoleon II overleed aan tuberculose, 22 jaar oud. Vlak daarvoor werd zijn belangrijkste uitspraak opgetekend: ‘Ma naissance et ma mort, voilà toute mon histoire. Entre mon berceau et ma tombe, il y a un grand zéro’.

Zelfs lang na zijn dood bleef niets hem bespaard. Op 15 december 1940 werden zijn resten bijgezet in de Parijse Invalides, naast die van zijn vader.

Opdrachtgever was Adolf Hitler…

Baguette 2

Eigenaardig toch, dat een product waarvoor je anno nu nog in de rij gaat staan en dat dagelijks door vrijwel elke Franse hand wordt beroerd, geen duidelijke afkomst heeft. Die simpele rol deeg van 250 gram, met een een paar snel gezette inkepingen om de korst niet te laten barsten, moet het zonder geboortejaar doen. Er zelfs zonder bedenker! In een land waar elke straathoek wel een historie heeft voorwaar een miracle.

Natuurlijk hebben de fans van Napoleon hun eigen gelijk. De kleine korporaal zou het traditioneel ronde brood voor zijn manschappen als stok hebben laten bakken. Zodat ze tijdens het marcheren hun dagelijkse kuch gestrekt in de uniformbroek konden meedragen. Daarvoor was zelfs een speciale zak in de culotte genaaid, zeggen de Napoleonistes. Of dat rechts- of linksdragend was, vertelt het verhaal niet.

Een versie met een socialistisch trekje blijkt inmiddels ook onbewezen. Die hield in dat rond 1920 bakkers niet meer vóór 4 uur mochten werken, zodat de tijd om een flink rond brood te laten rijzen te kort werd. Met een lang dunner brood lukte dat wel.

Krakend vers

was begin jaren negentig het bericht dat de baguette tradition van een

clubje ambitieuze ambachtelijke broodbakkers al in 1830 bestond.

Net als de baguette zelf bleek ook dat nieuws slechts beperkt houdbaar. Toch gaf de regering van Edouard Balladur in 1993 die kleine bakkertjes toestemming het etiket tradition aan hun lange brood te hangen. Een gedurfde reactie op de dagelijkse diarree aan smakeloze fabrieksbroden uit de supermarkt.

Dat juist Balladur viel voor Franse traditie is trouwens opmerkelijk, want hij stamt uit een oude Armeense  familie en werd zelf in Turkije geboren...

Dienstplicht

Vanouds hielden Franse koningen er een beroepsleger op na, dat vanaf 1688 zonodig werd aangevuld door regionale milities. De samenstelling daarvan, meestal door loting, was een verplichting van de lokale adel als dienstverlening aan de vorst. Tijdens de eerste revolutionare jaren aan het einde van de 18e eeuw werd de veiligheid in de steden door burgers zelf aangepakt door de vorming van de Garde Bourgoise.

Hieruit ontstond niet veel later de Garde Nationale bedoeld voor de verdediging van de piepjonge republiek.

Precies vandaag 212 jaar geleden werden alle vrijgezelle Franse mannen van 20 tot 25 jaar verplicht militaire dienstplicht te vervullen. 19 fructidor van het jaar 6, in revolutionair Frans. Toevallig ook het jaar dat de jonge legerleider Napoleon Bonaparte veel soldaten nodig had om zijn veldtocht in Egypte op poten te zetten. Tout Français est soldat et se doit à la défense de sa patrie. Het nobele principe van het verdedigen van het vaderland werd maar direct vertaald in een aanvalsoorlog.

Toen in 1813 het leger van Napoleon door zijn Russische veldtocht was gedecimeerd, moesten ook jongens van 18 er tijdelijk aan geloven.

Na Napoleons vertrek uit de politieke arena werd in 1818 het leger samengesteld uit vrijwilligers, aangevuld met dienstplichtigen die door loting werden aangewezen. De wet uit dat jaar maakte het overigens mogelijk dat rijken de dienstplicht van hun zonen konden afkopen door het betalen van een plaatsvervanger. Pas in 1905 kwam de voor iedereen verplichte dienst tot stand. Met de nodige aanpassingen en wijzigingen heeft dat tot 2001 geduurd. Sindsdien heeft ook Frankrijk een beroepsleger.

Overigens is ook de Nederlandse dienstplicht in 1810 ingevoerd door de Franse bezetter, eveneens met de mogelijkheid een remplaçant in te huren.

Valançay

Een bijzonder aangename geitenkaas uit de Berry, ten zuiden van de Loire. Meer bekend onder de naam Pyramide de Valançay, sinds 1998 ook gesierd met het predikaat Appellation d'origine contrôlée (AOC).
Een echte pyramide is het niet, hoewel de legende wil dat het ooit wel degelijk een puntje heeft gehad. Napoleon Bonaparte zou dat tijdens een bezoek aan het gelijknamige dorp met zijn sabel hebben verwijderd, waarna het afgetopt en wel nog beroemder is geworden.

De waarheid is helaas minder prozaïsch. De kaas is gevormd naar de spitsloze kerk in buurgemeente Levroux, de plek waar het kaasje is ontstaan.

Napoleon was overigens in Valançay voor een bezoek aan zijn minister van buitenlandse zaken Charles-Maurice Talleyrand-Périgord op diens majestueuze renaissance kasteel, gebouwd op de plek waar al in het begin van de jaartelling een gallo-romeinse villa stond. In de 10e eeuw werd daar een donjon gebouwd als verdedigingswerk, vijf eeuwen later uitgebreid tot het huidige kasteel.

Napoleon had meebetaald aan de koop van het riante optrekje plus 12.000 hectare omringend park en andere gronden. Prijs 1,6 miljoen toenmalige francs. De zelfbenoemde keizer zette zijn minister (links) daarmee in een passende omgeving voor de ontvangst van buitenlandse vorsten en andere hoogmogenheden.

Het drukbezochte Château de Valançay, bijna een kopie van het voormalige koninklijke kasteel Chambord, is nu in bezit van het departement Indre en de commune Valençay . De nog geen 3000 inwoners van het dorp verdienen er een aardige duit aan, al was het maar door een baantje bij één van de 21 hotels. 

Executies

Dat Napoleon Bonaparte in 1815 uiteindelijk zowel letterlijk als figuurlijk zijn Waterloo ontmoette, is de meeste geschiedenisboekjes niet ontgaan. De boven zichzelf uitgestegen Franse keizer werd er door zijn gezamenlijke vijanden verslagen, waarna hij zijn vervroegd pensioen op een afgelegen eiland kon gaan doorbrengen. Veel minder bekend is dat zijn ondergang in niet geringe mate werd bespoedigd door Spaanse opstandelingen.

Nadat de kleine korporaal zijn troepen in februari 1808 Spanje liet binnenmarcheren en broer Joseph op de troon had gezet, kwam de bevolking op 2 mei in opstand in de straten van Madrid. Tegen de overmacht aan Franse soldaten viel echter weinig te beginnen en de volgende dag werd het verzet door generaal Joachim Murat bloedig neergeslagen. De Spaanse kunstenaar Francisco Goya legde later met zijn beroemde schilderij Tres de Mayo één van de talrijke standrechtelijke executies vast.

Juist dat gewelddadig optreden, gevolgd door plundering en verkrachting, werd de opmaat voor de Guerra de la Independencia Española, een vrijheidsstrijd verspreid over hele land. Door steun uit Portugal en Engeland werd Napoleon verplicht jarenlang 300.000 man op het Iberisch schiereiland te houden. Troepen die hij moest onttrekken aan zijn andere veldtochten. Uiteindelijk lukte het de Britten en Portugezen om de Fransen uit Spanje te verdrijven, met de Slag bij Toulouse op 10 april 1814 als laatste wapenfeit.

Goya was niet de enige kunstenaar die werd geïnspireerd door het Spaanse verzet. In de oerversie van de opera Carmen van George Bizet speelde het Spaanse soldatenmilieu ook een belangrijke rol. Weliswaar 60 jaar later gecomponeerd en gekleurd door een Fransman die nooit in Spanje was geweest.

Sardine

Franse militairen hebben een historische rol gespeeld in de ontwikkeling van de conservenindustrie. En dan speciaal wanneer het om een culinair hoogstandje gaat: zilverige sardientjes badend in gulle olie. Vers uit de reclametekst. Het deftige magazine Revue historique des armées steekt in het laatste nummer postuum een veer in de lang vergane opening van Franse marine officieren. Scheepsartsen, zogezegd.

Die kregen in het begin van de 19e eeuw van Napoleon de prangende vraag hoe scheurbuik te voorkomen op lange reizen van de vloot in het almaar uitdijende overzeese gebied. Scorbut in het Frans, vitamine-deficiëntie in geleerde dokterstaal. Een hoogst vervelende kwaal, die zeebonken voortijdig naar de haaien hielp.
Alleen gedroogde groenten en gezouten vlees waren niet afdoende en iedereen was blij met de uitvinding van de Parijse suikerbakker Nicolas Appert, die in 1809 een prijs kreeg voor zijn inmaak methode. Glazen flessen gevuld met allerlei etenswaren (volgens bronnen was zijn grootste succes een heel schaap), in canvas gewikkeld en lang genoeg ondergedompeld in kokend water. Minpuntje: alles smaakte hetzelfde. Niet te vreten, riepen de zeebonken.

Het duurde nog tientallen jaren voordat de scheepsdokters het inmaken in tinnen blikjes onder de knie hadden. In 1867 staan in de scheepsjournalen de eerste bestellingen van sardines in olie, nadat proeven in oorlogshavens Brest en Lorient verheugende resultaten opleverden. “Bientôt, l'hygiène navale sera si parfaite qu'un voyage autour du monde sera devenu en quelque sorte un voyage de santé.”

De bonken blij en vanaf toen ging je puur voor je gezondheid bij de marine.

Franse bezetting

Zwitserland is niet altijd zonder bezetters geweest. In 1798 kent het Alpenland ook z’n revolutionairen, die in navolging van hun Franse broeders het land willen ontdoen van feodale baasjes. De boel wordt vrijwel onbestuurbaar, er dreigt zelfs een opsplitsing in autonome kantons.

Napoleon Bonaparte, aan het bakkeleien met Oostenrijk en diens bondgenoten, wil geen gedoe aan de Franse oostgrens. Op 5 maart 1798 laat hij zijn troepen Zwitserland binnen trekken en richt op 12 april de gloednieuwe Helvetische Republiek op. Een bufferstaat, net als de Nederlanden drie jaar eerder door de inval van generaal Pichegru en het uitroepen van de Bataafse Republiek.

Zwitsers hebben echter geen trek in een eenheidsstaat onder Franse vlag en komen in verzet. Een opstand in Niwalden wordt door bruut optredende Franse troepen onderdrukt. Maar het blijft onrustig, ook door onderlinge strijd tussen federalisten en republikeinen. In 1803 dreigt zelfs een burgeroorlog en Napoleon grijpt in. Hij blaast de Helvetische Republiek op en herstelt de vroegere statenbond. Bovendien garandeert hij de Zwitserse neutraliteit. Maar de prijs daarvoor is hoog. 18.000 Zwitserse mannen moeten dienen in zijn Grande Armée en velen daarvan komen nooit meer thuis.

In november 1812 houden 3000 Zwitserse soldaten 40.000 Russen aan de rivier de Berezina zolang tegen, dat de restanten van de Grande Armée op vlotten en houten bruggen de rivier nog kunnen oversteken. Slechts 300 van hen overleven en verhinderen de totale vernietiging van Napoleons verslagen leger.

Théâtre

Er zijn momenten dat je door de grond zou willen zakken. Maar zelfs dat was voor deze plots niet zo erg stoere strijder onmogelijk. Een flauwte voor het oog van veel camera's èn je eigen president.

Sarkozy kwam vandaag naar de binnenplaats van het Hôtel des Invalides in Parijs als eerbetoon voor de 21 Franse soldaten die dit jaar in 'den vreemde' de dood vonden. Vijf van hen sneuvelden in het théâtre extérieur Afghanistan, zoals het poëtisch in het Frans wordt uitgedrukt. 3300 collega's proberen daar desondanks nog steeds vrede te brengen.

Les Invalides werd in 1671 opgericht door Zonnekoning Louis XIV als onderkomen voor oude en invalide soldaten. Eind 17e eeuw woonden er zo'n 4000 manschappen in een stadje op zich, met eigen regels en allerlei kleine bedrijvigheid.
Nu is er nog een hospitaal op het terrein, waar de koepel van de Dôme grote blikvanger is. Met daaronder het graf van Napoleon Bonaparte, ook een kleine man met grote allures.

Staking

De Franse Revolutie, waarbij mede door acties van arbeiders de macht van koning en adel voorgoed werd gebroken, maakte geen einde aan het verbod om te staken. Integendeel, in het jaar XI van de nieuwe revolutionaire tijdrekening (1803) werd elke samenkomst van werkers verboden. Ook boeren moesten voortaan op hun erf blijven. Bovendien verklaarde (toen nog) eerste consul Napoleon Bonaparte alle vakbonden voor het gemak maar illegaal. Strenge politiecontrole werd mogelijk door gelijktijdige invoering van een werkboekje (livret ouvrier), waarin de baas elke dag begin- en eindtijd moest noteren. 

Pas in 1864 werd het recht op staken en oprichten van vakbonden in de wet vastgelegd. Voor de zekerheid stond daarin ook dat het iedereen vrij moest staan om desondanks toch te blijven werken en dat (sic) geweld bij werkonderbreking niet was toegestaan.

Het door de Duitse bezetter gecontroleerde Vichy-bewind maakte op 4 oktober 1941 een einde aan alle vrijheden en in het Charte du Travail van die datum was alleen nog sprake van een eenheidsvakbond. Die danste naar het pijpen van de foute maarschalk Pétain, uiteraard onder controle van de collaborerende politie.

Wanneer op 27 oktober 1946 de grondwet van de Vierde Republiek van kracht wordt, zijn alle sociale rechten hersteld, plus het verbod op discriminatie op het werk. ‘Tout homme peut défendre ses droits et ses intérêts par l'action syndicale et adhérer au syndicat de son choix.’ Met gejuich aanvaard en Fransen nemen sindsdien alle sores bij de ontelbare stakingen voor lief.

Ook deze week, toen een deel van het openbaar vervoer rond Parijs plat ging en tienduizenden werkers op de perrons nutteloos de tijd moesten doden. Wachtend op de enkele treinbestuurder die gebruik maakte van het recht om gewoon te werken.

Hoche

Je komt de naam overal in Frankrijk tegen op straatnaamborden. Geboren in 1768 als zoon van een palfrenier bij de koninklijke stallen in Versailles wordt Lazare Hoche in 1789 beroepssoldaat als sergeant bij de Garde Nationale in Parijs. Hij rolt zonder schade door de chaos van de eerste revolutiejaren. Dan slaat het geluk toe, Frankrijk verklaart in februari 1793 de oorlog aan Engeland en de Nederlanden. Hij wordt als officier naar Duinkerken gestuurd, onderscheidt zich tijdens het Engelse beleg en krijgt als 25-jarige het uniform van brigadegeneraal aangemeten.

In oktober is hij al commandant van het Moezel-leger en twee maanden later jaagt hij met collega Pichegru (die later Nederland binnenvalt) de Oostenrijkers en Pruissen uit de Elzas. Als beloning krijgt hij het bevel over het Alpenleger, maar de jaloerse Pichegru laat hem in december op onduidelijke gronden arresteren. In het klooster Carmes in Parijs, tijdelijk onderkomen voor politieke gevangenen, ontmoet hij de eveneens opgesloten Josephine de Beauharnais en wordt haar minnaar. Wat je noemt een liberaal regime in de nor. Overplaatsing in mei naar de beruchte Parijse Congiergerie maakt helaas een einde aan het tortelen. Hoche ontsnapt aan erger als twee maanden later het schrikbewind van Robespierre letterlijk een kopje kleiner wordt gemaakt en hij in ere wordt hersteld.

Terug in uniform maakt hij furore bij het bevechten van royalistische opstandelingen in de Vendée en Bretagne en komt in populariteit op gelijke hoogte met generaal Napoleon Bonaparte. In december 1796 onderneemt hij een tocht met 45 schepen en 15.000 man naar Ierland om de Ieren aan zijn zijde te krijgen voor een landing op de Britse westkust. Een storm verijdelt dit plan en Hoche keert onverrichterzake terug. Napoleon, nu zijn meerdere, stuurt hem op de Oostenrijkers af die hij op 17 april 1797 bij Neuwied in de pan hakt en terloops nog 8000 gevangenen maakt. Zijn Corsicaanse baas voorkomt echter meer succes door snel een vrede te sluiten met de Oostenrijkers.

Lazare Hoche blijft als bezetter achter in zijn hoofdkwartier Wetzlar, waar hij op 18 september 1797 sterft. Gewoon in bed, aan een bloedspuwing, slechts 29 jaar oud. Volgens tekenaar Adolphe Thiers omringd door zijn officieren.
Napoleon is intussen getrouwd met het liefje uit de gevangenis en in 1804 wordt Josephine de Beauharnais keizerin van Frankrijk.
Het kan verkeren…

Hannibal

De verkiezing in alle Franse communes levert volgende maand ongetwijfeld weer veel nieuwe burgemeesters op. Die allemaal gaan proberen een monument voor de eeuwigheid achter te laten. Op z'n minst een nieuw rond point met bijbehorend garnituur in de vorm van een gestileerd gemeentewapen. Liever natuurlijk een plein met de eigen naam of een stade, zoals het plaatselijke voetbalveld met veel aplomb wordt genoemd. In de toekomst zal echter blijken dat veel van deze egobouwsels slechts een beperkte houdbaarheidsdatum hebben. Wie weet over vijftig of honderd jaar om wie het ging en waarom? Ook vandaag de dag worden straten, pleinen en stadions ontdaan van bestofte namen van ooit en hernoemd naar helden van nu. En die zijn er in overvloed, ze komen dagelijks via de satelliet bij ons op schoot.

Elk dorp en iedere stad zoekt ook naar de ultieme toeristentrekker. Minimaal een historisch bouwwerk binnen de stadspoort. Een sappige anekdote over een beroemde lang vergane inwoner, of nog mooier diens geboortehuis inclusief muffe wieg en laatste niet uitgeklopte pijp. De echte top haal je met een eeuwenoude gebeurtenis die zijn geheimen prijsgeeft. Denk aan Pompei, waar je de hitte van de Vesuvius ervaart. Dan heb je wat. In ieder geval meer dan alle Franse dorpen die claimen dat Napoleon er ooit een vorkje heeft geprikt of de dochter van de waard heeft beslapen. Schiet niet echt op in deze verlichte tijden.

Dus hopen alle burgemeesters tussen pakweg Avignon en Valence dat in hùn ambtstermijn eindelijk wordt blootgelegd dat in hùn gemeente de Carthaagse generaal Hannibal Barca 2226 jaar geleden de Rhône overstak. In de zomer van 218 vc flikte hij dat, rustte aan de overkant een wijle uit en trok met 60.000 voetknechten, 11.000 ruiters en 32 strijdolifanten in oktober over de Alpen. Om de Romeinen een lesje te leren. Hij bleef 15 jaar in Italië, versloeg de legioenen een paar keer, maar het lukte niet om Rome te belegeren. Alles 300 jaar later vastgelegd door de Romeinse geschiedschrijver Titus Livius, alsof hij er bij gestaan had.

Lang hebben historici gedacht dat de olifanten over de Sint Bernhardpas zijn gelopen, maar nu is wel zeker dat de hele karavaan bij Mont Cenis is overgestoken. Titus wist dat niet, evenmin kon hij de doorwaadbare plaats in de Rhône duiden.

Blijf dus zoeken...

Raadsel

Bewijs maar eens dat in een graf de resten liggen van degene waarvan de naam in steen is gebeiteld. Eeuwenlang onmogelijk, waardoor veel mysteries werden gecreëerd èn gekoesterd. Was het Toetanchamon zelf, of hebben we een totaal onbekende Egyptenaar bewonderd? Gelovigen hebben de in 1867 gevonden overblijfselen van Jeanne d'Arc, verpakt in een bokaal, ruim honderd jaar vereerd. In 1909 door een pauselijke commissie nog tot echt verklaard. Modern wetenschappelijk onderzoek zag slechts verkoolde botten van een 2500 jaar oude Egyptische mummie, vermengd met wat kattenbeentjes. Grapje van een 19e eeuwse apotheker. De echte Jeanne is dus tot as vergaan in de hitte van haar brandstapel in Rouen.
Tot zich een nieuwe grappenmaker aandient.

Nieuwe onderzoeken maken tegenwoordig snel een einde aan bedrieglijke vondsten. Het ontkracht ook oude mythen, zoals de doodsoorzaak van Napoleon Bonaparte. Hele lichtingen Franse historici hebben gepapegaaid dat hij op 5 mei 1821 stierf aan vergiftiging met arsenicum. Zijn Britse bewakers op zijn gevangeniseiland Saint Helena zouden dit op hun geweten hebben. In 1961 werd zelfs bewijs gevonden in een haar van de verbannen keizer.
Helaas, vorig jaar bleek uit onderzoek door een team internationale pathologen dat het maagkanker was geweest. Gewoon door de autopsie van zijn toenmalige geneesheren in de computer te stoppen en te vergelijken met duizenden andere gevallen. De arsenicum in het haar werd veroorzaakt door Napoleons dagelijkse ballon rouge. In die tijd werden wijnvaten gewassen met een vloeistof waarin arsenicum voorkwam. Einde raadsel.

Maar er blijft nog één geheim onopgelost, zeg maar gerust staatsgeheim. Resten van Napoleon liggen namelijk niet in de Parijse Invalides, maar worden bewaard in de privé crypte van aartsvijand George IV in Londen. Zegt de Franse jurist en historicus Bruno-Roy Henri. In een boek vol 'bewijzen' beweert hij ondermeer dat het dodenmasker in Parijs andere maten heeft dan de beschrijving van des keizers schedel door zijn toenmalige kamerdienaar. En die is gemaakt 42 uur na het overlijden. Omdat het overschot pas in 1840 door de Britten naar Frankrijk is verscheept, was er tijd genoeg voor een verwisseling. De Franse controle tijdens de opgraving bij fakkellicht duurde slechts 2 minuten. In Parijs zouden nu de resten van Napoleons bediende Cipriani liggen. Alles kan worden opgelost, want men beschikt over het DNA van de nazaten van een zuster van de empereur.

Edoch, de Franse staat weigert tot nu toe de tombe in Parijs te openen. Argument: het is een te moeilijke klus. Het graf bestaat uit vijf verschillende kisten (één van blik, één van mahonie, twee van lood en één van ebbenhout), geplaatst in een loodzwaar blok porfier uit Finland.

Moet toch een fluitje van een centime zijn voor een land dat de brug bij Millau kan bouwen, om maar wat te noemen...

Rosette

Soms levert een oorlog niet alleen ellende op, maar gebeurt er iets dat eeuwen later ook nog aardig tot de verbeelding spreekt. Zoals op 19 juli 1799. De 30-jarige Franse generaal Napoleon Bonaparte heeft precies een jaar eerder Egypte veroverd op het Turks-Ottomaanse Rijk door 60.000 Mamelukken-strijders in de pan te hakken. Dat lijkt een mooie overwinning, maar nog geen week later merkt de kleine Corsicaan dat hij niet meer terug kan naar Frankrijk. De Britse zeeheld Nelson heeft zijn vloot voor de kust bij Alexandrië in de grond geboord en hij zit met 30.000 man eventjes vast. Om wat om handen te hebben gaat het leger een beetje klussen. Zo wordt een begin gemaakt met de bouw van een fort aan de Nijl in El-Rashid, een paar kilometer van de monding. De Fransen geven het een vrouwennaam, Rosette. Intussen vergaart de generaal zelf wat leuke buit voor bij de haard, volgens een eigentijdse schilder.


Op die 19e juli geeft Pierre Bouchard, luitenant bij de genietroepen, zijn mannen opdracht een oude muur te slopen, zodat de stenen gebruikt kunnen worden voor het latere Fort Julien. Bouchard heeft een heldere dag. Bij het loskomen van een grote zwarte steen ziet hij dat het oppervlak aan één zijde is overdekt met tekens. Maar hij ziet meer. Het zijn drie verschillende soorten tekens, waarvan hij de Griekse herkent. Hij begrijpt direct dat het vertalingen moeten zijn van dezelfde tekst.

De Pierre de Rosette gaat naar Caïro, waar geleerden die Napoleon op zijn veldtocht vergezellen onmiddellijk de historische betekenis onderkennen. Behalve Grieks is er een tekst in het Egyptisch zoals dat rond 600 voor de jaartelling ontstond èn de belangrijkste, de tot dan toe nooit ontcijferde hiërogliefen. Een woordenboek avant-la-lettre.

Wanneer in 1801 de Engelsen op hun beurt Egypte bezetten, raakt de steen in Britse handen en bereikt via Portsmouth op 11 maart 1802 Londen. Gipsafdrukken gaan naar de vier grote universiteiten en het wonder van Rosette zelf naar het British Museum, waar het nog steeds te zien is. Intussen hebben Franse kopieën ook het thuisland bereikt en het wordt dus wachten op de slimmerik die als eerste de drieduizend jaar oude Egyptische tekens kan ontcijferen.

De overwinning komt uiteindelijk toch in Frankrijk terecht. Maar het duurt tot september 1822 voordat taalkundige Jean-François Champollion (spreekt Latijn op z'n negende) de sleutel ontdekt en zijn opzienbarende alphabet des hiéroglyphes phonetiques publiceert. Daarbij wel geholpen door een vondst van de Britse archeoloog William Bankes, die op een Egyptische obelisk de naam van een intrigerende vrouw ontcijfert, koningin Cleopatra. Het geheim blijkt te zitten in de ovalen, waarin altijd de naam van een koning of koningin staat.


Rosette en Cleopatra, cherchez la femme ...