7 juni 2010

Geldgebrek

Zonder de Romeinse consul Gaius Julius Caesar zou Frankrijk ongetwijfeld een andere geschiedenis hebben gekend. En wellicht zou je dat zelfs voor Nederland kunnen zeggen. Onmiskenbaar heeft de in Rome geboren politicus zijn voetafdruk in West-Europa vooral achtergelaten als veldheer. Toch is de achtergrond van zijn invloed op het ontstaan van een Romeinse cultuur in onze gebieden uiterst triviaal. Niets anders dan persoonlijk geldgebrek was de drijfveer voor een van de meest succesvolle veroveringstochten uit de historie.

Caesar had namelijk een boel denarii uitgegeven om zich tot consul te laten verkiezen en had daarvoor veel schulden gemaakt. Om uit handen van zijn schuldeisers te blijven koos hij voor een buitenlands avontuur. Een oorlog buiten de grenzen, bedoeld om roem maar vooral buit te halen.
De Balkan was het oorspronkelijke doel, maar uiteindelijk trok hij in 58 vC met vier legioenen noordwaarts om de Helveten in de pan te hakken. Zes jaar lang bevocht en onderdrukte hij talloze opstandige stammen in Gallië en wist uiteindelijk in 52 vC een leger van naar schatting 100.000 Galliërs onder bevel van Vercingetorix bij Alesia (een 400 m hoge heuvel in Bourgogne) definitief te verslaan.

Overladen met buit en met Vercingetorix in een kooi trok hij als held Rome weer binnen. Zoveel buit, dat het Romeinse Rijk voor de eerste keer met inflatie werd geconfronteerd. En zoveel heldendom, dat zijn tegenstanders hem in een burgeroorlog meesleepten en op de idus van maart in 44 vC met 22 messteken een einde aan zijn leven maakten.

Labels: , , , , ,

21 februari 2010

Via Domitia

Soms stuit je in de Languedoc op een verwijzing naar de Via Domitia. Een route naar zuidelijke streken, lang voordat deltabewoners in de lage landen ook maar de geringste notie hadden van een route de soleil, laat staan van de ANWB. Een Romeinse heirbaan, dus vooral gebruikt door legioenen uit Rome om zich van vijand naar vijand te spoeden. De aanleg van het antieke keienpad begon in 118 vC op initiatief van proconsul Gnaeus Domitius Ahenobarbus, een soort Camiel Eurlings avant la lettre.

... Romeinse brug in de Via Domitia bij St.Thibéry (Hérault)...

Gnaeus had aan den lijve ondervonden wat het betekende om buiten gebaande paden met soldaten op pad te gaan. Een paar jaar eerder moest hij namelijk door ruig terrein op de Gallische stam Allobroges af. Om toch redelijk door het struweel te kunnen optrekken gebruikte hij olifanten als transportmiddel. Zowat in de buurt van het huidige Bédarrides aan de Rhône lukte ’t desondanks de Kelten in de pan te hakken.
Na dit militaire succes paradeerde hij als held door zijn provincia, pompeus op een olifant gezeten en met zijn legioenen in het kielzog. Net zo blij met zichzelf als Eurlings, maar dat terzijde...

Vanaf het noorden van Italië liep de Via Domitia richting Spanje. Uit de Povlakte via de Mont Genèvre langs steden als Brigantio (Briançon), Vapincum (Gap), Segusturo (Sisteron), Cabellion (Cavaillon), Nemausus (Nîmes) en Baeteria (Béziers) een rechtstreekse verbinding met Narbo (Narbonne). Daar kon je verder via Ruscino (Roussillon) naar de Costa’s of je nam de afslag op de Via Aquitania richting Atlantische Oceaan naar Burdigala (Bordeaux).
Meer nog dan de legioenen profiteerden handelaren van de Via Domitia, zodat een levendige economie ontstond tussen de door Romeinen veroverde gebieden.

De snelle verbinding langs doorgaans rechte wegen is nog steeds de blauwdruk voor het huidige wegennet. Hier en daar in het landschap zie je restanten van de keienweg nog terug, zoals bij de oppidum Ambrussum bij Lunel (foto). Maar de A9 van Orange naar de Spaanse grens, de drukste autoroute van Frankrijk, volgt vrijwel naadloos het oude spoor van de Romeinse legioenen.

Onderstaande Google-kaart laat zien waar je nog terecht kunt om legioensoldaatje te spelen.

(klik op de kaart voor een vergroting)

Labels: , , , , ,

7 december 2009

Caesar


Twintig jaar wroeten in de modderige bodem van de Rhône bij Arles heeft fantastische historische schatten opgeleverd. Met voorlopig als meest waardevolle deze buste van de Romeinse dictator Gaius Julius Caesar. In de eerste eeuw voor onze jaartelling met voorsprong de machtigste man in Rome. Je kunt hem zelfs de ontdekker van Frankrijk noemen. Hij beschreef in De bello Gallico zijn veldtocht in het jaar 58 vC door wat toen Gallië heette, inclusief het onderwerpen van Germaanse stammen die hier elkaar al een paar eeuwen het leven zuur maakten.

Het gebeeldhouwde portret toont een oude man en is nogal afwijkend van de gebruikelijke beelden die van Caesar bestaan. Die werden allemaal na zijn leven gemaakt voor propaganda doeleinden, terwijl deze buste kort voor zijn dood gemaakt moet zijn. En waarschijnlijk juist vanwege de dramatische moord op hem (44 vC) in de Rhône gedumpt. Misschien uit angst om door zijn vijanden als volgeling van de eerste consul te worden gezien.

Caesar, wiens naam model stond voor de latere titel keizer, werd in de volkswijk Subura van Rome geboren. Zijn ouders waren verarmde patriciërs, maar dat belette hem niet een grote politieke carrière te maken. De uitspraak Veni vidi vici (Ik kwam, ik zag, ik overwon) spreekt boekdelen.


Buste en andere vondsten zijn tot 19 september 2010 te zien in het Muséé departemental Arles Antique.

Labels: , , ,

3 juni 2009

Piscine

In het zuiden van Frankrijk is een zwembad bij huis niet zo bijzonder. Niets vermoedend kom je, aan de hand van de makelaar, tot de ontdekking dat je behalve van opstallen en aanpalend landschap ook eigenaar dreigt te worden van 80.000 liter gegloord zwemwater. Nadat de contracten zijn getekend en de sleutel van eigenaar is verwisseld, sta je daar. Aan de rand van een voor de gemiddelde NL-er gigantische plas water. Zonder enig besef wat je er mee aan moet, behalve dan af en toe de klamme leden soppen. De gebruiksaanwijzing brengt je niet verder, het local technique staat vol onduidelijke apparatuur waarvan je niet gelukkiger wordt en de laatste eigenaar heeft je een voorraad chemische middelen nagelaten waar je een internationaal conflict mee kunt beslechten.

Bij de Romeinen, die in deze contreien bij hun villa ook vaak een badje lieten metselen, ging het vooral om een beetje poedelen. Wanneer je echt kon zwemmen had je aanzien, want dat leerde je alleen voor militaire doeleinden. Wie in het legioen zat moest met bepakking kunnen zwemmen. Thuis ging het vooral om de badcultuur. En uiteraard weerspiegelden de fraaiste baden de rijkdom van keizer, consul en andere hoge types. Overal in het Rijk kwam je luxe badtempels tegen, voorzien van een uitgekiend hete luchtsysteem in wanden en vloeren om het allemaal aangenaam te houden.
Het volk moest het natuurlijk doen met minder luxe. Maar ook daar duurde een bezoek aan zo’n bad uren, hoewel men doorgaans maar heel even te water ging. Belangrijker was de 'sociale ontmoeting, de maatschappelijke en politieke transactie' zoals historici dat noemen. Beetje ouwehoeren met de voeten in het water, uitwisselen van nieuws en roddels of gewoon de laatste grap over de keizer. Het bad als middelpunt van spiritualiteit en cultuur.


In een badtempel kon je je dompelen in nattigheid van koud tot gloeiend. Voor zieken, open wonden of erger had je dan nog het Laconium (droge hete ruimte) als training voor de onafwendbare crematie...

De badcultuur verspreidde zich in het kielzog van de legioenen over grote delen van Europa, Klein-Azië en Noord-Afrika. Met de ondergang van het Romeinse Rijk verdween het vochtige ritueel, maar resten van Romeinse baden zijn nog overal te vinden, zoals het Hypocaustum van de Thermes in Arles.


Vandaag de dag heb je op eBay al een opblaas Frigidarium voor pakweg 250 euri, pas één keer in gezwommen...

Labels: , , ,

4 mei 2008

Via Domitia

De eerste echte weg in Frankrijk, bestemd voor zwaar verkeer en voor een groot deel ook geplaveid, was de Romeinse Via Domitia. Aangelegd als heirbaan voor legioenen die uit het noorden van (nu) Italië naar het Iberisch schiereiland trokken, maar in tijden zonder wapengekletter vooral gebruikt voor goederenverkeer. Vanaf 118 voor de jaartelling is er aan de baan gewerkt op initiatief van de Romeinse proconsul Gnaeus Domitius Ahenobarbus, samen met de eerste kolonie in dit gebied Colonia Narbo Martius, het huidige Narbonne. Bij die stad kruiste de Domitia de Via Aquitania die langs Tolosa Tectosagum (Toulouse) en Burdigala (Bordeaux) naar de Atlantische Oceaan liep. De verkeersaders bestaan nog steeds, hoewel niet op de plek van de eenbaans keienweg van 2000 jaar geleden. Maar de A9 naar Spanje en de autoroute langs Toulouse volgen vrijwel een zelfde traject.
In Spanje liep de heirbaan verder, maar heette daar Via Augusta.

Narbonne was de eerste Romeinse kolonie buiten Italië en was opgezet om legioensoldaten en kolonisten te huisvesten. Zij kregen een stuk land buiten de nederzetting waarop een boerenbedrijf kon worden gevestigd. Niet dat de Romeinen, en zeker niet de ex-soldaten, zelf gingen boeren. Op de grote domeinen leefden ze als eigenaar en lieten het land bewerken door de toen voornamelijk Keltische en Gallische bevolking. Het belang van stad en omstreken werd zo groot dat Narbonne hoofdstad werd van de eerste Provincia, Gallia Narbonensis. Die strekte zich uit langs de hele Via Domitia en was naamgever van wat nu de Provence is.

Maar Narbonne was ook een belangrijke handelspost voor de Romeinen. Producten uit het verre achterland werden via de haven van de stad of over de weg naar het thuisland of andere streken vervoerd. Wijn uit Béziers was vooral populair in Rome, maar ook de plaatselijke olijfolie , glaswerk uit Nîmes, edelmetaal uit Albi en lood van de bovenloop van de Hérault, koper uit het dal van de Orb en ook toen al zout uit de kuststreek. Andersom kwamen Romeinse burgers naar geneeskrachtige bronnen in Fumades (waar Julius Caesar nog gebadderd zou hebben) of Balaruc. Muilezelkaravanen brachten de waar uit verre streken en op de verharde weg konden grote karren met paarden de handel naar de havens en markten in de vlakte vervoeren. Daartussendoor koeriers met hun boodschappen uit het zenuwcentrum Rome voor bestuursambtenaren en legercommandanten. De handel met het buitenland was in handen van reders uit Narbonne die kantoren hadden in de Italiaanse havensteden, maar ook op Sicilië en zelfs in Trier aan de Moezel.
brug in de Via Domitia bij Saint-Thibéry (Hérault)

Een boel bedrijvigheid dus in de Languedoc, dat toen soms al Septimanie werd genoemd naar het Zevende Legioen dat hier gelegerd was.

Labels: , , ,

10 februari 2008

Hannibal

De verkiezing in alle Franse communes levert volgende maand ongetwijfeld weer veel nieuwe burgemeesters op. Die allemaal gaan proberen een monument voor de eeuwigheid achter te laten. Op z'n minst een nieuw rond point met bijbehorend garnituur in de vorm van een gestileerd gemeentewapen. Liever natuurlijk een plein met de eigen naam of een stade, zoals het plaatselijke voetbalveld met veel aplomb wordt genoemd. In de toekomst zal echter blijken dat veel van deze egobouwsels slechts een beperkte houdbaarheidsdatum hebben. Wie weet over vijftig of honderd jaar om wie het ging en waarom? Ook vandaag de dag worden straten, pleinen en stadions ontdaan van bestofte namen van ooit en hernoemd naar helden van nu. En die zijn er in overvloed, ze komen dagelijks via de satelliet bij ons op schoot.

Elk dorp en iedere stad zoekt ook naar de ultieme toeristentrekker. Minimaal een historisch bouwwerk binnen de stadspoort. Een sappige anekdote over een beroemde lang vergane inwoner, of nog mooier diens geboortehuis inclusief muffe wieg en laatste niet uitgeklopte pijp. De echte top haal je met een eeuwenoude gebeurtenis die zijn geheimen prijsgeeft. Denk aan Pompei, waar je de hitte van de Vesuvius ervaart. Dan heb je wat. In ieder geval meer dan alle Franse dorpen die claimen dat Napoleon er ooit een vorkje heeft geprikt of de dochter van de waard heeft beslapen. Schiet niet echt op in deze verlichte tijden.

Dus hopen alle burgemeesters tussen pakweg Avignon en Valence dat in hùn ambtstermijn eindelijk wordt blootgelegd dat in hùn gemeente de Carthaagse generaal Hannibal Barca 2226 jaar geleden de Rhône overstak. In de zomer van 218 vc flikte hij dat, rustte aan de overkant een wijle uit en trok met 60.000 voetknechten, 11.000 ruiters en 32 strijdolifanten in oktober over de Alpen. Om de Romeinen een lesje te leren. Hij bleef 15 jaar in Italië, versloeg de legioenen een paar keer, maar het lukte niet om Rome te belegeren. Alles 300 jaar later vastgelegd door de Romeinse geschiedschrijver Titus Livius, alsof hij er bij gestaan had.

Lang hebben historici gedacht dat de olifanten over de Sint Bernhardpas zijn gelopen, maar nu is wel zeker dat de hele karavaan bij Mont Cenis is overgestoken. Titus wist dat niet, evenmin kon hij de doorwaadbare plaats in de Rhône duiden.

Blijf dus zoeken...

Labels: , , ,

5 januari 2008

Gallische wijn

Kelten bewoonden Gallië voor en tijdens de Romeinse tijden. Het waren liefhebbers van een goede beker bier, maar wijn kenden ze niet. Traditioneel werd gekiemd en gemout graan gebruikt om met water en wilde gist* een krachtig bier te brouwen dat wel 18° alcohol kon halen. Het moeten dus feestelijke maaltijden zijn geweest in het land van Asterix. Grieken en Romeinen die kennis maakten met het exotische pilsje waren stevig onder de indruk van de heftige versnapering.
De eerste beschrijving van Gallische gastronomie geeft Griek Dionysios van Halicarnasse rond het begin van de jaartelling. Of hij zelf aan een proeverij heeft deelgenomen is niet helder, wel dat hij in ieder geval géén liefhebber was. "De Galliërs kennen geen wijn van druiven en geen olie van de olijf, wel een walgelijk drankje van in water geprakte gerst en ze gebruiken ranzig varkensvet dat weerzinwekkend ruikt en nog erger smaakt," luidde de recensie.

Toch werd in die jaren al lang wijn verbouwd in wat nu Frankrijk heet. Opgravingen bij Marseille brachten een wijngaard aan het licht uit de vierde eeuw voor de jaartelling. Vlakbij in Martigues zijn sporen gevonden van geperste druiven. Grieken en Etrusken produceerden er wijn voor export naar hun thuislanden. In het oppidum van Sainte-Blaise zijn resten van vaten van gebakken klei gevonden tot wel 1000 liter inhoud, een dolium genaamd. De drank werd in kruiken van 20 liter via de haven van Marseille verscheept. Of de inhoud van zo'n amphoor ook op de hedendaagse wijn leek is de vraag. Op in zee teruggevonden exemplaren stond in het Grieks mureskios, wat zoveel betekent als geparfumeerd. Waarschijnlijk werd het eindproduct gepimpt met kruiden of bloemen om de klant thuis te gerieven.

De Romeinen bevolkten in volgende eeuwen Provence en Languedoc, brachten hun eigen wijnbouw mee maar importeerden ook veel uit de Italiaanse laars. Bij Narbonne is een cave teruggevonden met 250 dolia, goed voor een slordige 200.000 liter. Stevige drinkers die Romeinen, al schijnt het dat ze wijn zelden onverdund genoten. En geen rode wijn, dat was voor slaven en barbaren. Een Romeinse maaltijd werd bij voorkeur besproeid met witte wijn, al dan niet geparfumeerd. Heel veel wijn verdween ook naar klanten buiten Gallië. Restanten van dolia en amphoren zijn zelfs teruggevonden ver in Afrika en Azië, tot in China toe.

Wanneer Julius Caesar halverwege de eerste eeuw Gallië tot Romeinse provincie heeft opgewaardeerd, stappen de Kelten verbazend snel in de wijnbouw. En dat niet alleen, ze gebruiken ook houten vaten die ze kennen van hun bier en waaruit getapt kan worden. Al aan het eind van die eeuw zijn er in Romeins Gallië wijngaarden in de Bordelais, langs de Loire, in de Bourgogne en bij de Moezel.

Het walgelijke drankje van gerst en gist heeft de tijden echter glorieus doorstaan!

* Wilde gist ontstaat bijvoorbeeld op rottend fruit

Labels: , , , ,