10 oktober 2010

Tafelmanieren

Ook in Frankrijk kun je terecht in etablissementen om middeleeuws te tafelen. Meestal ontaardt dat in onfris buffelen en vooral onmatig innemen. Het  moet kennelijk het beeld bevestigen dat destijds deze streken bevolkt waren met onbeschaafd gepeupel, dat zich dagelijks lallend tegoed deed aan halve varkens en gevulde ganzen, onderwijl driftig bezig de vleselijke lusten te bevredigen. Vlaamse meesters hebben met vaardige kwast bijgedragen aan dat imago.

De werkelijkheid was uiteraard minder prozaïsch. Meestal bestond een maaltijds slechts uit een enkel gerecht en vlees of vis was daarbij niet alledaags. Adel en geestelijkheid hadden natuurlijk meer op het bord en in die kringen kon het aardig uit de hand lopen. Toch bestonden ook daar tafelmanieren, die rond de 16e eeuw mondjesmaat ook bij de burgerij ingang vonden. Bekend is een etiquetteboekje voor jongens uit 1530 van Erasmus. "Met drie vingers in het zoutvaatje zitten verraadt boerse manieren" hield hij het jongvolk al voor.

Het was de Franse kardinaal De Richelieu die zich vaak ergerde aan gasten die met hun dolkmes, een standaard accessoire in de betere kringen, de vleesresten tussen de tanden verwijderden. Hij liet daarom speciale messen maken met een ronde top en geldt dus als de uitvinder van het tafelmes. Al eerder had François I het aardewerken bord aan zijn hof geïntroduceerd en Henri III deed hetzelfde met de vork. Toch duurde het nog lang voordat dit gereedschap echt ingeburgerd raakte. In 1733 schreef Justus van Effen nog “Wat belet de handen die behoorlijk gereinigt zyn, zo zuiver te wezen als een geschuurde of wel gewassen vork". 



Het servet (of de tafeldoek) komt overigens al in 12e-eeuwse Franse kloostervoorschriften voor.
Er werd in een réfectoire gewoon met de handen gegeten en van hogerhand was er natuurlijk scherp toezicht op goede manieren.
Aflikken of aan de pij afvegen kostte je ongetwijfeld een flink aantal weesgegroetjes…

Labels: , , , , ,

7 april 2010

Route

Niet altijd makkelijk om de juiste weg te vinden. Zeker niet wanneer een wegbeheerder je op deze manier in totale ontreddering brengt.

Ook in 16e eeuw was in Frankrijk kennelijk behoefte aan duidelijkheid voor het toenemend verkeer op de schaarse wegen. Zo erg dat de toenmalige koning François I in 1539 de alleereerste verkeersregels afkondigde. Het inhalen van voertuigen werd verboden en ook het omkeren (demi-tour) werd aan banden gelegd. De eerste politieagenten moesten daar op toezien. Uiteraard werden de regels vooral toegepast in en om Parijs, want verderop was de invloed van de koning op het verkeersgedrag betrekkelijk gering.

Het duurde tot 1835 voordat de overheid de eerste verkeersborden vaststelde, vooral voor de grote verkeersaders. Op 21 juni 1853 gevolgd door het aanwijzen van de eerste Routes Nationales. De komst van de automobiel bracht een vrijwel jaarlijkse stroom aan regels en evenzoveel wijzigingen op gang. In 1905 allemaal vastgelegd in de Code de la Route, het enige echte verkeersreglement.

Maar het was de bekende bandenfabrikant Michelin die in 1912 de Franse wegen nummerde en de weg ging wijzen. Die oude betonnen palen met emaille borden zijn nu vrijwel uit het straatbeeld verdwenen, maar hier en daar zie je het Frankrijk van toen nog even terug.


Zoals ook in Calvisson, in de buurt van Nîmes, waar de goede oude tijd een nostalgisch spoor aan de gevels heeft achtergelaten.

Labels: , , ,

22 december 2009

Chambord

Franse koningen hebben altijd een zwak gehad voor optrekjes in de Loirevallei. Om het koninklijk verpozen buiten Parijs zo aangenaam mogelijk te maken, trok een gigantische stoet personeel, soldaten, adviseurs, geneesheren en hielenlikkers mee naar de favoriete jachtgebieden aan de langste rivier van het land. Het ritselt er dan ook van de fraaiste landhuizen en kastelen.
Voor het nauwelijks omstreden mooiste en in ieder geval grootste kasteel moet je 14 km ten oosten van Blois zijn. Daar liet François I, zelf in Blois geboren, in 1519 de eerste spa in de grond steken voor het Château de Chambord. In het hart van het grootste aaneengesloten parkgebied van Europa (5441 ha) en omringd door een muur van 32 kilometer. Sinds 1392 eigendom van de adellijke familie d’Orléans en toen ruim een eeuw later hertog Louis koning werd  in bezit van de kroon.

In een bocht van het riviertje de Cosson, op een moerasachtig terrein, liet een tot nu toe onbekende bouwmeester 220.000 ton stenen aanrukken om 2000 arbeiders aan het werk te zetten. Vrijwel zeker heeft de grote renaissance kunstenaar Leonardo Da Vinci zijn stempel op het ontwerp gedrukt.Deze was door François I een paar jaar eerder uit Italië meegenomen om zijn laatste dagen te slijten in het nabijgelegen Amboise en overleed in het jaar dat de bouw startte. Vooral de beroemde dubbele wenteltrap zou zijn ontwerp geweest zijn.

Het kasteel, deel van het UNESCO werelderfgoed, rust op een plateau van kalkrots en de resten van een middeleeuwse vesting. Wanneer je alles wil zien heb je 156 meter gevel, 440 kamers, 77 trappen, 282 schoorstenen, 800 gebeeldhouwde kapitelen, 365 torens en 1036 ramen te doen.


Chambord deze week in winterdracht

François I is 32 jaar koning van Frankrijk geweest, maar heeft slechts 72 dagen in zijn kasteel Chambord vertoefd. Hij kwam er voor de jacht, maar heeft ongetwijfeld na herten en wilde zwijnen zijn kruit verschoten op talloze minnaressen. Eén van zijn lijfspreuken was immers ‘Une cour sans femmes, c’est comme un jardin sans fleurs’.

Labels: , , , ,

21 januari 2009

Buik

In de 16e eeuw was Parijs al overbevolkt. Volgens reizigers uit die tijd hielden 'alle mannen en vrouwen, oude en jonge, heren en knechten zich in winkels, in deuropeningen of op straat' op. Niet thuis, want de meeste gezinnen hadden slechts één of twee kamers. In grote houten huizen, waarvan de verdiepingen door velen gedeeld werden. De armsten hadden hun privé bouwseltjes op een binnenplaats. Smalle, modderige straten vol karren en paarden. Nog geen code de la route, dus levensgevaarlijk.

François I was één der weinige Franse vorsten die zich bekommerde om le peuple. Hij gaf in 1543 opdracht voor de bouw van een overdekte markt voor het voeden van de stad. Op de plek waar al 400 jaar vlees, brood en wijn werd verhandeld tegen de muur van een kerkhof aan de toenmalige noordzijde van de stad. Er werd dertig jaar gebouwd aan de Piliers des Halles, huizen met op de begane grond overdekte galerijen. Vol vlees, groenten, brood, boter, kaas en eieren. Vele aanpassingen en verbouwingen volgden, tot de constructie van het gigantische Pavillon Baltard in 1863. Beter bekend als Les Halles en inspiratie voor Zola's meesterwerk Le ventre de Paris, waarin korte metten wordt gemaakt met de volgevreten bourgeoisie.

Ruim 200 jaar hielden ze het uit in het centrum van de stad. Wat rest is de vroegste nachtelijke herinnering van een generatie nostalgische Parijsgangers.

Labels: , , ,

3 april 2008

Francophonie

Bijna 2% van de wereldbevolking (120 miljoen) spreekt Frans als moedertaal en nog eens 80 miljoen (voornamelijk in de voormalige Franse gebieden in Afrika) heeft het als tweede taal. Niet veel wanneer je het vergelijkt met Engels, Spaans of Chinees, maar voor Frankrijk genoeg om het fenomeen francophonie met passie te koesteren. De geograaf Onésime Reclus bedacht in 1880 deze term om het geheel aan Frans sprekenden in de wereld samen te vatten. Toen waren het er nog maar 48 miljoen, blijk uit zijn lijstje.

Zelfs in Frankrijk is het Latijn, de taal van de katholieke kerk, tot de 16e eeuw ook voor alle officiële stukken heilig. De eerste notariële akte in het Frans dateert uit 1532 en is notabene in het nu Italiaanse Aosta gepasseerd. Overigens nog steeds een Franstalige enclave in Bella Italia.
Pas in 1539 bepaalt François I in het Edict van Villers-Cotterêts dat Frans in alle bestuurlijke documenten verplicht is. Dat dit niet in alle (katholieke) landen net zo ging, bewijst Hongarije waar nog tot ver in de 18e eeuw de hele boel in het Latijn wordt vastgelegd.

Het Frans doet het daarna goed in Europa. De Verlichting, de vooral door Fransen geïnspireerde filosofische beweging tegen feodale autoriteit en voor de individuele vrijheid, krijgt in de 17e eeuw grote aanhang. Zoveel dat zelfs de Engelse kampioen van de democratie William Penn (naar wie later de Amerikaanse staat Pennsylvania is genoemd) voorstelt het Frans maar als dé Europese taal in te voeren. Dat lukt hem niet en hij verblijft sindsdien op eenzame hoogte in Philadelphia, maar dat terzijde.

Nadat in 1714 voor de eerste keer het Frans is gebruikt in een internationaal verdrag (toevallig tussen Spanje en de Nederlanden in Rastadt) wordt het de diplomatieke taal bij uitstek, zeker tot aan Wereldoorlog 1. In 1914 correspondeert de Russische tsar Nicolai II nog in het Frans, bij de Vrede van Versailles vijf jaar later moet de Franse premier Georges Clemenceau al toestaan dat de tekst ook in het Engels in het verdrag komt. Ook buiten het slagveld hebben Amerikanen en Britten dus gezegevierd.
In onze tijd heeft het Frans ook menige veer moeten laten. Was het tussen 1958 en 1978 nog de officiële taal in de Europese Gemeenschap, nu moet het die positie delen met het Engels. En ondanks het feit dat binnen de VN Engels en Frans de beide werktalen zijn, is 90% van de documenten slechts in het Engels beschikbaar.

De volgende Sommet de la Francophonie, een uitje voor 55 Franstalige staatshoofden, is in oktober in de Canadese stad Quebec. Mooie uitdaging voor Sarkozy om het Frans, overigens niet de taal van zijn ouders, weer op de kaart te zetten.

Labels: , , ,