Georges Méliès

Niet alles is Hollywood wat de klok slaat, al hebben yanks de pretentie dat film en USA ongeveer hetzelfde is. In een land waar je als B-acteur zelfs president kunt worden ook niet zo vreemd. Fransen zijn minstens zo naar binnen gericht, maar wat betreft bewegend beeld hebben ze terecht een paar grote namen in het collectief geheugen. Zoals Georges Méliès, voorzien van het trotse etiket le veritable créateur du septième art. En tijdgenoot van de gebroeders Lumière, uitvinders van de filmcamera.

1861, Georges ziet in Parijs het eerste licht waarmee hij later zo vaak gaat experimenteren. Er zit wat geld in de familie en in 1888 wordt hij eigenaar van het theater Robert Houdin, genoemd naar de onvergetelijke verdwijnkunstenaar. Hij organiseert er zijn grande illusions, een grote passie.
In 1895 ziet hij de eerste film van de Parijse broers Lumière, beelden van een trein in een station. Zelf geen onverdienstelijk amateur goochelaar, ziet Méliès al bij die eerste kennismaking met het nieuwe medium ongekende mogelijkheden. Hij koopt in Londen apparatuur, richt productiebedrijf Star Film op en wordt de belangrijkste concurrent van de Lumières. Waar de gebroeders cameramensen over de hele wereld sturen om werkelijkheid te filmen, creëert Méliès zelf een wereld en verheft in enkele jaren het ambachtelijke filmen tot de zevende kunst.

Met nieuwe trucages en speciale effecten brengt hij illusies op het witte doek die het publiek verbijsteren. Boeken van Jules Verne, zelf meester in geschreven onwerkelijkheid, worden door Méliès in filmtaal gezet. Le voyage dans la lune uit 1902 hier de laatste 8 bewaarde minuten) en Vingt mille lieues sous les mers worden nu nog gezien als oorsprong van de cinematografie en zijn over de hele wereld gegaan.

Uitvinder, decorateur, scenarist, dichter, acteur (speelt in bijna alle films mee) en onvermoeibare regisseur (boven). Hij ontwikkelt filmsets, creëert locaties en leidt acteurs in meer dan 500 films over sprookjes, science-fiction, avonturen en historische spektakelstukken. Reizen door het onmogelijke, noemt hij ze zelf. Voor zijn rusteloze camera's bouwt hij de eerste filmstudio in Montreuil bij de hoofdstad.

In mei 1913 eindigt zijn film. Georges verliest zijn vrouw, blijft met twee kinderen achter en het geld is op. Zijn theater wordt in 1914, het eerste oorlogsjaar, door de politie gesloten. Uiteindelijk moet hij zijn bezittingen verkopen. Filmblikken komen bij opkopers terecht en de meesten verdwijnen voorgoed. Zelf verbrandt hij zijn eigen collectie in een vlaag van woede.

Vele jaren later wordt het genie van de anticipation, zoals Fransen science fiction noemen, door de redacteur van een filmblad teruggevonden. Samen met een nieuwe echtgenote, voormalig actrice in zijn films, is hij uitbater van een snoep- en speelgoedwinkel in Gare de Montparnasse. Méliès krijgt eerherstel, ontvangt het Légion d'honneur in 1931 en mag zijn laatste jaren doorbrengen in een rusthuis van de Mutuelle du Cinéma op het Chateau d'Orly.

In 1938 valt zijn projector voorgoed stil. Zoals vele grote Franse kunstenaars rust hij op het Parijse kerkhof Père-Lachaise.

Congiërge

De congiërge in Nederland is een soort huisbewaarder op school. Zorgt voor nieuwe wc-rollen, mag op de bel drukken, is vraagbaak voor de kids en helpt overblijfmoeders te overleven. Meestal een man en vaak in het diepst van zijn verlangen toch een beetje onderwijzer.
In Frankrijk, en dan speciaal in Parijs, is de congiërge altijd een oudere vrouw. Weduwe, beetje chagrijnig, poes in de buurt en zichtbaar een zwaar leven achter de rug. Voor de buitenwereld vrijwel onzichtbaar bewaakt ze de ingang van een paar etages appartementen en houdt bewoners en bezoekers angstvallig in de gaten. Zorgt voor rust, sorteert de post en handhaaft met ijzeren hand de door haar zelf opgestelde huisregels. Beantwoord daarmee volstrekt aan het beeld dat in talloze Franse films tientallen jaren lang is neergezet.

Desondanks gaat in 2009 een film in première waarin deze onmisbare schakel in het sociale leven weer eens tot op het bot wordt ontleed. Door de critici nu al bestempeld tot de verrassing van het jaar en gedraaid naar pas de tweede roman van schrijfster Muriel Barbery, L'Elégance du hérisson. Maar wel een verhaal dat al vier keer is bekroond.

Hoofdrolspeelster Josiane Balasko (foto) is congierge Renée: 'Ik ben 54, de conciërge van Rue de Grennelle no. 7, een gebouw waar de Franse bourgeoisie woont. Ik ben weduwe, klein, lelijk en viezig, ik heb eksterogen aan mijn voeten en, op sommige ongemakkelijke ochtenden, een stinkende adem. Maar bovenal ben ik zo in overeenstemming met het idee dat men zich gemaakt heeft van conciërges dat bij niemand het idee op zou komen dat ik meer geletterd ben dan al deze rijken'.

Dochtertje van één van die rijken is de 12-jarige Paloma: ' Al heel lang weet ik dat mijn eindbestemming die viskom is van het volwassen bestaan. Hoe ik dat weet? Omdat ik toevallig heel intelligent ben. Bijzonder intelligent zelfs. Daarom heb ik mijn besluit genomen: aan het eind van dit schooljaar, de dag dat ik 13 wordt, pleeg ik zelfmoord.'
Alles verandert in het leven van deze twee wanneer plotseling een bejaarde Japanner een apartement gaat bewonen.

Boek een topper (in NL Elegant als een egel - ISBN 9044610956), film moeten we nog even op wachten.

Jacques Tati

Dinsdag is het 100 jaar geleden dat Jacques Tatischeff werd geboren. In het dorpje Pecq, vlakbij Parijs. Maar kleine Jacques is bepaald geen dorpsjongen. Pa is Russisch ambassadeur in Parijs en ma de Nederlandse Claire van Hoff, met zelf een Italiaanse moeder. Wat je noemt een cosmopolitische afkomst. Hij speelt na zijn schooltijd een paar jaar professioneel rugby en ontdekt dan het theater.
Als Jacques Tati treedt hij op als pantomimespeler, wat hem op het idee brengt om films te maken. Zijn passie voor sport en mime probeert hij in 1931 uit in een eerste proeve, maar de film verschijnt nooit. Hij moet wachten tot na de oorlog, maar dan heeft zijn creativiteit succes. In 1946 maakt hij een zeer geslaagde korte hilarische film over de stuntelige hyperactieve postbode François, L'école des facteurs. Hij speelt zelf de hoofdrol en zal dat in al zijn volgende films blijven doen. Er volgt snel een vervolg met de facteur en de eerste lange speelfilm Jour de Fête betekent zijn doorbraak.

Tati besluit om vooral zijn mimetalent uit te buiten in de volgende film. Hij creëert het typetje Monsieur Hulot, een onhandige slungelige en vooral ouderwetse Fransman. In 1953 laat hij zijn alter-ego datgene doen wat Fransen het ultieme tijdverdrijf vinden, op vakantie.
Les vacances de M. Hulot wordt een ongekend succes en Hulot zal uitgroeien tot één van de iconen van de Franse komische film. Toch staat de film bol van kritiek op het publiek, de Franse bourgeoisie.
Vijf jaar later is Mr. Hulot in Mon Oncle op visite bij de ouders van zijn kleine neefje. Het is een tragi-komedie over decadentie en hebzucht van een rijk maar ongelukkig gezin. Tati verdient er internationale erkenning mee en een Amerikaanse Oscar voor de beste buitenlandse film.

Zijn volgende project kost hem 4 jaar en een faillissement. Hij plaatst Mr. Hulot in een futuristische setting, bouwt er complete stad voor als decor en gebruikt bijzondere en vernieuwende filmtechnieken. De Amerikaanse markt moet worden veroverd.
Maar de vonk is weg. De humor gaat onderuit door teveel aandacht voor het beeld, de filmische trucs. Playtime is in 1967 gereed en doet het in Frankrijk nog redelijk, vooral door de roem van de regisseur. Maar Amerika heeft de film nooit gezien.

Het duurt vijf jaar voordat Tati weer aan de bak komt. Hij laat Mr. Hulot in een caravan van Parijs naar Amsterdam rijden in Trafic. Bert Haanstra neemt nog een deel van de regie voor zijn rekening. Succes blijft echter uit en behalve een komedie over het circusleven voor de Zweedse televisie is de inspiratie en het geld op. Een karige productie voor een groot talent. Maar de drie films die wel succes hadden, zijn dan ook van uitzonderlijke klasse. De eerste keer wellicht meer voor een glimlach dan een schater, maar Tati moet je vaker zien om àlles te zien.

Dat kan zondag 7 oktober op de Franse culturele tv-zender Arte. Daar wordt zijn geboortedag alvast gevierd met een documentaire over de illustere regisseur-acteur en een analyse van zijn grootste fiasco Playtime.

Maar vooral om 20.40 uur met Les vacances de M. Hulot.
Irrésistible, zegt Arte zelf.

* Jacques Tati overlijdt in 1982 aan kanker