Vichy

Wel eens in Vichy geweest? Op zo'n droevige dag tegen het einde van de zomer? Een stadje in het hart van Frankrijk met een gekweld verleden en een gedateerd heden. Je waant je er in de jaren vijftig van de vorige eeuw, toen het oude kuuroord met alle middelen de smet van de oorlogsjaren probeerde uit te wissen. Nu is dat al weer vergane glorie. De gevels van mondaine hotels en badgelegenheden hebben een verfje nodig.
Net als de oudere dametjes met hun kleurige poedeltjes. Eenzaam op hun dagelijkse parade langs de boulevard bij de eeuwig voortkabbelende Allier. Sinds kort ook voorzien van fietspad. Bedrijvigheid vooral in het segment van de duurdere drogisterijspulletjes als watertjes, zalfjes en lotionnetjes. Zowel voor haar als voor de poedel.

Een verblijf ter plekke wordt toch vooral overschaduwd door de marionettenregering van maarschalk Philippe Pétain die hier tussen 1940 en het einde van de Wereldoorlog collaboreerde met Duitse en Italiaanse nazi’s. En door het wegvoeren van Franse joden naar vernietigingskampen. Door de eigen politie en meelopende ambtenaren, die hier in de prachtige villa’s hun comfortabele oorlogsjaren sleten.
Een stukje zwarte geschiedenis dat zelfs door verzetsheld De Gaulle lang is weggestopt. Pas president Chirac erkende kort na zijn aantreden in 1995 de politieke verantwoordelijkheid voor de deportaties. Van voorganger Mitterand hoefde dat niet te worden verwacht, hij had in die oorlogsjaren zelf een functie in Vichy.

Mocht je onverhoopt toch stranden bij de Vichyssois, vergeet dan niet een vorkje te prikken bij chef Antoine Souillat in de Rue Burnol op nummer acht.
En geniet van zijn prachtige fromages auvergnats.

Zo heeft inderdaad ieder nadeel toch z'n voordeel…

Mitterrand 40-45

Wir haben es nicht gewusst. De Duitse dooddoener om geen verantwoordelijkheid te nemen voor de collectieve schuld rond het uitroeien van joden in de nazi-tijd, kent ook een Frans equivalent. En niet van de eerste de beste.
'On ne savait pas', was destijds de reactie van de latere socialistische president François Mitterrand over zijn grijze oorlogsverleden. In 1942 aanschurkend tegen het met Hitler samenwerkende bewind in Vichy, terwijl in Amsterdam Anne Frank in haar dagboek al repte over het vergassen van joden in Duitse kampen, gehoord op de illegale Engelse BBC-radio. Later verschool hij zich vaak achter het cliché dat in Frankrijk altijd alles grijs is: 'Rien n'est jamais tout noir ni tout blanc'.

De in het Franse leger opgeroepen Mitterrand werd op 14 juni 1940 gewond en raakte in Duitse krijgsgevangenschap. Na twee mislukkingen wist hij in december 1941 uit kamp Stalag IXA bij Kassel te ontsnappen en Frankrijk te bereiken. Terwijl in Engeland De Gaulle het Franse verzet trachtte op te tuigen, melde Mitterrand zich bij de regering van maarschalk Pétain, van wie hij een groot bewonderaar was, en kreeg verschillende ambtelijke functies. Ontmoetingen met linkse ex-krijgsgevangenen brachten hem in '42 aan het twijfelen en hij sloot zich aan bij kringen uit het verzet. Zo zorgde hij ondermeer voor valse papieren waarmee meer Franse soldaten uit Duitse kampen konden vluchten.
Maar tegelijkertijd bleef hij Pétain steunen in diens Rèvolution Nationale, gericht op samenwerking met Hitler en trawanten. Met een aantal extreem-rechtse leden van Pétains entourage onderhield hij contacten en samen met enkelen van hen ontving hij in de lente van 1943 uit handen van de maarschalk de hoge onderscheiding Ordre de la Francisque.

Pétain (links) en Mitterrand (rechts)

Mitterand bleef wankelmoedig balanceren tussen Pétain en het verzet en pas in mei '43, na een ontmoeting met een vertrouweling van De Gaulle, brak hij met zijn beschermers in Vichy.
Vanaf dat moment gebruikte hij zijn geheime contacten met krijgsgevangenen in Duitsland om informatie te verkrijgen over de situatie achter de frontlijn. Actief in het verzet wist hij enkele malen ternauwernood te ontkomen aan arrestatie door de Duitse Sicherheitsdienst. Een ontmoeting met De Gaulle in Algiers leverde hem de status van speciaal agent, verantwoordelijk voor de contacten met krijgsgevangenen.

In 1984 werd Mitterrand door drie rechtse parlementsleden alsnog beschuldigd van collaboratie met de Duitsers. Gesteund door invloedrijke oud-verzetstrijders wist hij zich echter te laten zuiveren. Als president heeft hij echter nooit excuses namens Frankrijk aangeboden voor het op grote schaal deporteren van joden. Ook toen bleef hij balanceren en noemde het een zaak van de regering Vichy en niet van Frankrijk. Als doekje voor het bloeden riep hij de 16e juli uit tot herdenkingsdag voor slachtoffers van racisme en antisemitisme.

In 1994 kwam schrijver Pierre Péan met de onthulling dat François Mitterrand bevriend was met de gehate Vichy-politiechef René Bousquet, ook nog na de oorlog.
Zijn joodse collega publicist Elie Wiesel (Nobelprijs voor de Vrede 1986) merkte daarbij fijntjes op dat de president heel veel slapeloze nachten moet hebben gehad.

Bevrijding concentratiekamp Buchenwald
2e rij, 7e van links bij de staander Elie Wiesel

Cultuur

Een Fransman weet dat de stoommachine is uitgevonden door Denis Papin, Britten roepen dat het James Watt was. De VS hebben de broertjes Wright voor het eerste vliegtuig, Clément Ader heeft in Frankrijk een standbeeld voor dit kunstje. Eric Roux is in Franse schoolboekjes uitvinder van een serum tegen difterie, maar de Duitser Emil von Behring kreeg er een Nobelprijs voor. Je kunt zeggen dat Fransen dus nationalistisch zijn, maar gek genoeg kent elk land dit soort voorbeelden. Zoals Laurens Jz. Coster in NL de boekdrukkunst uitvond en Johannes Gutenberg hetzelfde deed in Mainz. Elk land claimt zo een plukje van de beschaving, daarbij de inspanning van anderen met één veeg wegpoetsend. Maar Fransen doen dat wel met allure en overtuigingkracht. Marianne heeft haar steentje bijgedragen, alleen wordt dat hier een enorme kei.

Franse cultuur is gebouwd op die van de Romeinen, waarvan het fundament weer in Griekenland ligt. Ga maar terug en je komt in Voor-Azië, het Midden-Oosten en Egypte uit.
Maar wat is dan Frans? Na een paar jaar tussen de Fransen begin je wat te herkennen. TV en kranten helpen erbij. Met de uitzonderingen die er zijn mag je zeggen dat er een soort morele éénheid bestaat, een sens commun. Of je nu in Auvergne bent of Bretagne, in de Provence of Lorraine, de reactie op groot nieuws, incidenten, rampen of vrolijker gebeurtenissen is erg van hetzelfde. De twee tv-journaals in de vroege avond zijn dan ook vrijwel identiek.

Op het politieke vlak is land en volk echter, als 't er werkelijk om gaat, totaal verdeeld. Bij grote crises in de geschiedenis, vaak bij dreiging van buitenaf, viel de zaak in tweeën. Niet geografisch, maar ideologisch. Al bij de inval van de Romeinse legioenen van Caesar had je meelopers en dwarsliggers. Het Gallisch-Romeinse Rijk kende verbeten Germaanse partizanen en stammen die aanschurkten tegen Rome. Aan het begin van de 13e eeuw vocht Le Nord tegen de Midi en twee eeuwen later waren het Armagnacs tegen Bourguignons. Waarvan de laatsten ook nog eens de Britten knuffelden. Dan krijgen we bonje tussen protestanten, weer met graagte geholpen door het perfide Albion, en katholieken die de Spaanse clerus aan hun zijde wisten. De Révolution scheidde koningsgezinden van republikeinen, die zelf weer verdeeld waren in Jacobijnen en Girondijnen.

In de vorige eeuw collaborateurs van Pétain en verzet van De Gaulle, hier samen op een zeldzaam unieke foto. En niet lang geleden de adepten van Moskou tegen die van het Witte Huis.

Wie nu in de 21e eeuw de verbeten Segolenisten en Sarkozisten ziet, weet dat het altijd zo zal zijn...